خلاصه

• مارف خزنه‌دار، استاد دانشگاه، نویسنده، مترجم و پژوهشگر تاریخ ادبیات کوردی، در سال ۱۹۳۰ میلادی در اربیل به دنیا آمد و در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۰ در همین شهر درگذشت.

• او از بنیان‌گذاران اتحادیهٔ نویسندگان کورد بود و در دانشگاه بغداد، دانشگاه صلاح‌الدین در اربیل و دیگر مراکز دانشگاهی به تدریس و پژوهش پرداخت.

• مهم‌ترین اثر پژوهشی او مجموعهٔ هفت‌جلدی «مێژووی ئەدەبی کوردی» (تاریخ ادبیات کوردی) است که سیر تاریخی و تحولات ادبیات کوردی را بررسی می‌کند.

• یادداشت‌های روزانهٔ او با عنوان «دیجلەی هزرم» (دجلهٔ اندیشه‌ام) در هفت جلد تدوین شده و دورهٔ ۱۹۳۰ تا ۱۹۹۱ را دربرمی‌گیرد.

• او افزون بر فعالیت‌های دانشگاهی و نگارش آثار پژوهشی، برای حفظ نسخه‌های خطی، متون ادبی و آرشیو ادبیات کوردی تلاش کرد و کتابخانهٔ شخصی خود را در اختیار دانشجویان و پژوهشگران قرار داد.

مارف خزنه‌دار بخش مهمی از زندگی علمی خود را به پژوهش در تاریخ ادبیات، جریان‌های فکری و تحولات فرهنگی جامعهٔ کورد اختصاص داد. فعالیت‌های دانشگاهی، تألیف و ترجمه، همکاری با نشریات ادبی و تلاش برای نگهداری منابع مکتوب، او را به یکی از چهره‌های اثرگذار در پژوهش‌های ادبی کوردی تبدیل کرد.

از اربیل تا دانشگاه بغداد

مارف خزنه‌دار در سال ۱۹۳۰ میلادی در اربیل و در خانوادهٔ خزنه‌دار به دنیا آمد. خانوادهٔ او اصالتاً اهل سلیمانیه بودند و پس از جنگ جهانی اول به اربیل مهاجرت کردند.

او تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در اربیل و دورهٔ دبیرستان را در کرکوک گذراند. در سال ۱۹۵۲ به‌عنوان آموزگار دورهٔ ابتدایی مشغول به کار شد و تا سال ۱۹۵۷ در ادارهٔ آموزش‌وپرورش نیز فعالیت کرد.

خزنه‌دار در سال ۱۹۵۷ از دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه بغداد در رشتهٔ زبان و ادبیات عربی فارغ‌التحصیل شد. او در مارس ۱۹۶۰ برای ادامهٔ تحصیل راهی اتحاد جماهیر شوروی شد؛ ابتدا حدود ۹ ماه در مسکو تحصیل کرد و سپس در لنینگراد، سن‌پترزبورگ کنونی، به مطالعات زبان و ادبیات کوردی پرداخت.

او در سال ۱۹۶۸ به‌عنوان مدرس در گروه زبان کوردی دانشگاه بغداد مشغول به کار شد و ریاست این گروه را تا زمان بازنشستگی در سال ۱۹۸۱ بر عهده داشت. در سال ۱۹۷۳ عنوان دانشیاری و در سال ۱۹۷۹ عنوان استادی را دریافت کرد. همچنین در سال ۱۹۷۳ در تأسیس گروه زبان کوردی در دانشکدهٔ تربیت معلم دانشگاه بغداد مشارکت داشت.

فعالیت دانشگاهی خزنه‌دار به بغداد محدود نماند. او در ادامهٔ مسیر علمی خود با دانشگاه صلاح‌الدین در اربیل و دانشگاه عنابه در الجزایر نیز همکاری کرد. راهنمایی پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و رساله‌های دکتری، پژوهش در تاریخ ادبیات و نقد ادبی کوردی و مشارکت در فعالیت‌های علمی از دیگر بخش‌های کارنامهٔ او بود.

فعالیت مطبوعاتی و حفظ میراث ادبی

مارف خزنه‌دار از دههٔ ۱۹۵۰ میلادی نوشتن و انتشار مقاله را آغاز کرد. او یکی از بنیان‌گذاران اتحادیهٔ نویسندگان کورد بود و مدتی نیز سردبیری مجلهٔ این اتحادیه، «نوسەری کورد» (نویسندهٔ کورد)، را بر عهده داشت.

او همچنین در انتشار چند شماره از مجلهٔ «دەفتەری کوردەواری» (دفتر فرهنگ و زندگی کوردی) مشارکت کرد، در هیئت تحریریهٔ نشریهٔ «ڕۆژی کوردستان ـ شەمس کوردستان» (روز کوردستان ـ خورشید کوردستان) حضور داشت و به‌عنوان مشاور ادبی و فرهنگی با مجلهٔ «کاروان» (کاروان) همکاری کرد.

یکی از ویژگی‌های برجستهٔ فعالیت فرهنگی خزنه‌دار، تبدیل خانه و کتابخانهٔ شخصی‌اش به مرکزی برای نگهداری متون، نسخه‌های خطی و آرشیو ادبیات کوردی بود. او درهای کتابخانهٔ خود را به روی دانشجویان و پژوهشگران می‌گشود و امکان دسترسی آنان به منابع ادبی و تاریخی را فراهم می‌کرد. این اقدام، بخشی مهم از تلاش او برای حفظ میراث مکتوب کوردها بود.

خزنه‌دار همچنین در سال ۱۹۶۸، روز انتشار نخستین شمارهٔ روزنامهٔ «کوردستان» در ۲۲ آوریل ۱۸۹۸ را به‌عنوان روز مطبوعات کوردی مطرح کرد. این اقدام بازتابی از توجه او به تاریخ مطبوعات کوردی و ثبت نقاط عطف فرهنگی جامعهٔ کورد بود.

مهم‌ترین آثار؛ از تاریخ ادبیات تا یادداشت‌های روزانه

• تاریخ ادبیات کوردی

مهم‌ترین اثر پژوهشی مارف خزنه‌دار مجموعهٔ هفت‌جلدی «مێژووی ئەدەبی کوردی» (تاریخ ادبیات کوردی) است. این مجموعه که انتشار آن از سال ۲۰۰۱ به زبان کوردی سورانی و با خط عربی آغاز شد، دوره‌های مختلف تاریخ ادبیات کوردی را بررسی می‌کند.

مجلدهای این مجموعه، سیر تاریخی ادبیات کوردی را از دوره‌های آغازین تا دهه‌های پایانی قرن بیستم دنبال می‌کنند و به شاعران، نویسندگان، آثار ادبی و تحولات تاریخی و فرهنگی می‌پردازند. گستردگی موضوعات و نگاه تاریخی به تحولات ادبی، این اثر را به یکی از منابع مهم برای مطالعهٔ تاریخ ادبیات کوردی تبدیل کرده است.

• یادداشت‌های روزانه؛ «دیجلەی هزرم»

یکی دیگر از آثار مهم خزنه‌دار، مجموعهٔ هفت‌جلدی «دیجلەی هزرم» (دجلهٔ اندیشه‌ام) است که یادداشت‌های روزانهٔ او را از سال ۱۹۳۰ تا ۱۹۹۱ دربرمی‌گیرد.

این مجموعه، افزون بر ارزش زندگی‌نامه‌ای، می‌تواند برای شناخت تجربه‌های فردی یک روشنفکر کورد، فضای فرهنگی و ادبی و تحولات اجتماعی بخش بزرگی از قرن بیستم مورد استفاده قرار گیرد.

گستره و فهرست آثار

بر اساس زندگی‌نامه‌ها و فهرست‌های کتاب‌شناختی منتشرشده، حدود ۳۰ تا ۳۲ کتاب از مارف خزنه‌دار در حوزه‌های تألیف، ترجمه، پژوهش و آموزش منتشر شده است. آثار او به زبان‌های کوردی، عربی و روسی نوشته یا ترجمه شده‌اند.

در ادامه، فهرست آثار ثبت‌شدهٔ او به تفکیک زبان ارائه می‌شود:

• آثار به زبان کوردی

۱. «کێش و قافیە لە شیعری کوردیدا» (وزن و قافیه در شعر کوردی) — بغداد، ۱۹۶۲.

۲. «کورد، تێبینی و تێڕوانین» (کوردها؛ یادداشت‌ها و برداشت‌ها) — اثر ولادیمیر مینورسکی؛ ترجمه، مقدمه و پژوهش از مارف خزنه‌دار؛ بغداد، ۱۹۶۷.

۳. « بووکە شووشە» (عروس شیشه‌ای) — داستان کوردی؛ بغداد، ۱۹۶۹.

۴.«ئەڵەمان و چەند چیرۆکێکی تری کوردی» (اِلمان و چند داستان دیگر کوردی) — بغداد، ۱۹۶۹.

۵. «عەبدوڵڵا بەگی میسباحولدیوان» (عبدالله‌بیگ مصباح‌الديوان) — بغداد، ۱۹۷۰.

۶. «زمان و ئەدەبی کوردی» (زبان و ادبیات کوردی) — کتاب آموزشی؛ بغداد، ۱۹۷۱.

۷. «دیوانی نالی و فەرھەنگی نالی» (دیوان نالی و فرهنگ نالی) — بغداد، ۱۹۷۷.

۸. «نالی لە دەفتەری نەمریدا» (نالی در دفتر جاودانگی) — بغداد، ۱۹۸۱.

۹. «لە بابەت مێژووی ئەدەبی کوردییەوە» (دربارهٔ تاریخ ادبیات کوردی) — بغداد، ۱۹۸۴.

۱۰. «کوردیادە» (کوردیاده) — لندن، ۱۹۸۵.

۱۱. «گەشتێک بۆ ئەرەزڕوم» (سفری به ارزروم) — ترجمه از زبان روسی؛ سوئد، ۱۹۹۵.

۱۲.«ئەدەبی کوردی و کێشەی پاستەرناک» (ادبیات کوردی و مسئلهٔ پاسترناک) — اربیل، ۱۹۹۵.

۱۳.«کوردی تورکمانستان» (کوردهای ترکمنستان) — اربیل، ۱۹۹۵.

۱۴. «دیجلەی هزرم» (دجلهٔ اندیشه‌ام) — یادداشت‌های روزانه در هفت جلد، شامل سال‌های ۱۹۳۰ تا ۱۹۹۱.

۱۵. «مێژووی ئەدەبی کوردی» (تاریخ ادبیات کوردی) — مجموعهٔ هفت‌جلدی؛ انتشار از سال ۲۰۰۱ به بعد.

آثار به زبان عربی

۱. «العدل الاجتماعي» (عدالت اجتماعی) — بغداد؛ سال انتشار در منابع مختلف متفاوت ثبت شده است.

۲. «أغاني كوردستان» (ترانه‌های کوردستان) — بغداد، ۱۹۵۶.

۳. «الأكراد» (کوردها) — اثر ولادیمیر مینورسکی؛ ترجمه از روسی به عربی؛ بغداد، ۱۹۶۸.

۴. «مخطوطات فريدة ومطبوعات نادرة» (نسخه‌های خطی نفیس و نشریات کمیاب) — بغداد، ۱۹۷۸.

۵. «تاريخ الاستشراق» (تاریخ شرق‌شناسی) — بغداد، ۱۹۸۰.

۶. «الرحالة الروس في الشرق الأوسط» (جهانگردان روس در خاورمیانه) — اثر ب. م. دانتسیگ؛ ترجمه از روسی به عربی؛ بیروت، ۱۹۸۱.

آثار به زبان روسی

۱. « Очерк истории современной курдской литературы» (مروری بر تاریخ ادبیات معاصر کوردی) — مسکو، ۱۹۶۷.

۲. « Двенадцать всадников Мари́вана и пятнадцать других курдских рассказов» (دوازده سوار مریوان و پانزده داستان دیگر کوردی) — مسکو، ۱۹۶۸.

۳. «مێژووی ئەدەبی کوردی نوێ» (تاریخ ادبیات نوین کوردی) — مسکو، ۱۹۷۶؛ عنوان در فهرست اولیه به خط کوردی ثبت شده است.

جایگاه علمی و میراث فرهنگی

اهمیت مارف خزنه‌دار تنها به شمار کتاب‌های منتشرشده یا مجموعهٔ هفت‌جلدی تاریخ ادبیات کوردی محدود نمی‌شود. فعالیت‌های او را می‌توان در سه حوزهٔ اصلی بررسی کرد:

• تاریخ‌نگاری ادبی: گردآوری و بررسی آثار شاعران و نویسندگان کورد و مطالعهٔ آن‌ها در بستر تاریخی و فرهنگی.

• حفظ میراث مکتوب: نگهداری و معرفی نسخه‌های خطی، دیوان‌ها، متون ادبی و منابع آرشیوی و فراهم کردن امکان استفاده از آن‌ها برای پژوهشگران.

• آموزش و تربیت پژوهشگر: تدریس دانشگاهی، راهنمایی پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها و مشارکت در فعالیت‌های علمی و فرهنگی.

درگذشت و یادبود

مارف خزنه‌دار در شب ۲۵ اکتبر ۲۰۱۰، در ۸۰سالگی، در بیمارستان شفای اربیل بر اثر بیماری قلبی درگذشت.

در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۸، در مراسمی در موزهٔ آموزشی و با حضور وزیر آموزش‌وپرورش، از تندیس او پرده‌برداری شد. این مراسم بخشی از یادبودهای مرتبط با فعالیت‌های علمی و فرهنگی این پژوهشگر و استاد دانشگاه بود.