کاوش‌های باستان‌شناسی در کابل بقایای تمدن‌های دوهزارساله را آشکار کرد
خلاصه خبر
کاوش‌های باستان‌شناسی در قلعه تاریخی بالاحصار کابل، آثاری از سکونت انسان و تمدن‌های مختلف در بیش از دو هزار سال گذشته را آشکار کرده است.
سکه‌های باستانی، قطعات مجسمه‌های بودایی، سفال‌های اسلامی، چراغ‌های روغنی و بقایای کاخ‌ها و صومعه‌های تاریخی از جمله یافته‌های این کاوش‌ها هستند.
بقایای کاخی متعلق به دوره مغول، شامل نقاشی‌های دیواری، سازه‌ای شبیه تخت سلطنتی و حوضی ستاره‌ای‌شکل نیز در این مجموعه شناسایی شده است.
مؤسسه آقاخان برای فرهنگ با اجرای برنامه‌ای بلندمدت برای حفاظت و مرمت این مجموعه، قصد دارد بالاحصار را به یک پارک باستان‌شناسی عمومی تبدیل کند.
عملیات حفاظت و کاوش در قلعه تاریخی بالاحصار کابل، بخش‌هایی از تاریخ مدفون افغانستان را از دل خاک بیرون آورده است. یافته‌های جدید، این مجموعه را به یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی افغانستان برای مطالعه تحولات تاریخی، فرهنگی و مذهبی منطقه تبدیل کرده است.
کاوش‌هایی که فراتر از انتظار باستان‌شناسان بود
بر اساس گزارش آسوشیتدپرس که دوشنبه ۹ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، باستان‌شناسان در پنج بخش مختلف از محوطه بالاحصار به مجموعه‌ای از آثار تاریخی دست یافته‌اند.
سکه‌های باستانی، قطعات مجسمه‌های بودایی، سفال‌های لعاب‌دار اسلامی، چراغ‌های روغنی و بقایای ساختمان‌های مسکونی، کاخ‌ها و صومعه‌ها از جمله یافته‌های این کاوش‌ها هستند.
بابک رفیعی‌علوی، باستان‌شناس حاضر در این پروژه، با اشاره به گستردگی آثار کشف‌شده گفته است حجم یافته‌ها فراتر از انتظار گروه کاوش بوده است. او وضعیت کشفیات را به بیرون آمدن یک زیردریایی از اعماق اقیانوس تشبیه کرده است.
یکی از مهم‌ترین یافته‌ها، بقایای کاخی متعلق به دوره مغول است که در آن نقاشی‌های دیواری، سازه‌ای شبیه تخت سلطنتی و حوضی ستاره‌ای‌شکل که در دل سنگ تراشیده شده، شناسایی شده‌اند.
بررسی‌های اولیه محوطه نیز با استفاده از فناوری‌هایی مانند رادار نفوذی زمین و اسکن لیزری سه‌بعدی انجام شده است. عمق یکی از گمانه‌های باستان‌شناسی به حدود ۱۱ متر رسیده و همچنان بخش‌های بیشتری از این محوطه برای کاوش باقی مانده است.
قلعه‌ای که بارها در جنگ‌ها تخریب شد
بالاحصار که در زبان دری به معنای «قلعه بلند» است، بر ارتفاعات جنوبی شهر قدیم کابل و دامنه رشته‌کوه شیر دروازه قرار دارد. موقعیت راهبردی آن در طول تاریخ، این مجموعه را به یکی از مراکز مهم نظامی، سیاسی و مذهبی منطقه تبدیل کرده بود.
این قلعه در دوره‌های مختلف به‌عنوان دژ دفاعی، مجموعه کاخ‌های حکومتی، انبار تسلیحات، مرکز اداری، زندان و محل استقرار نیروهای نظامی استفاده شده است. همچنین قرار گرفتن آن در مسیر تجاری شبه‌قاره هند به آسیای مرکزی، بر اهمیت تاریخی و اقتصادی این منطقه افزوده بود.
یکی از بزرگ‌ترین تخریب‌های بالاحصار در سال ۱۸۷۹ و در جریان جنگ دوم بریتانیا و افغانستان رخ داد. پس از کشته‌شدن سر لویی کاواناری، فرستاده بریتانیا، و همراهانش در داخل این مجموعه، نیروهای بریتانیایی بخش بزرگی از قلعه را تخریب کردند.
در دهه‌های بعد نیز جنگ‌های داخلی، اشغال افغانستان توسط شوروی و درگیری‌های نظامی، آسیب‌های بیشتری به این محوطه وارد کرد.
رفیعی‌علوی همچنین به تخریب بخشی از محوطه در سال ۲۰۰۸ توسط نیروهای آمریکایی اشاره کرده و گفته است این اقدام به از بین رفتن لایه‌های ارزشمند باستان‌شناسی منجر شد.
امروزه آثار این درگیری‌ها همچنان در محوطه قلعه دیده می‌شود؛ از جمله تانک‌های زنگ‌زده شوروی و تجهیزات نظامی باقی‌مانده از جنگ‌های گذشته. بخش‌هایی از قسمت پایین مجموعه نیز همچنان در اختیار ارتش افغانستان قرار دارد.
پروژه مرمت؛ برنامه‌ای با چشم‌انداز چندده‌ساله
برنامه‌ریزی برای حفاظت از بالاحصار در سال ۲۰۱۷ آغاز شد و عملیات اجرایی آن در سال ۲۰۱۸ با مشارکت مؤسسه آقاخان برای فرهنگ شروع شد.
در مراحل اولیه، بررسی و مستندسازی محوطه با استفاده از رادار نفوذی زمین و اسکن سه‌بعدی انجام گرفت. پس از آن، عملیات تثبیت اضطراری سازه‌ها برای جلوگیری از فروریختن بخش‌های آسیب‌دیده دیوارها و استحکامات تاریخی در دستور کار قرار گرفت.
هیئت باستان‌شناسی فرانسه در افغانستان نیز در ابتدا در عملیات کاوش مشارکت داشت، اما فعالیت این هیئت پس از به قدرت رسیدن طالبان در سال ۲۰۲۱ متوقف شد. با این حال، مؤسسه آقاخان فعالیت خود را در افغانستان ادامه داد و به گفته مصطفی نوری، مسئول خدمات فرهنگی آقاخان، گسترده‌ترین عملیات خود در این مجموعه را از سال ۲۰۲۲ به بعد انجام داده است.
در حال حاضر، بخش‌هایی از دیوارهای دفاعی با استفاده از سنگ‌های محلی بازسازی می‌شوند. همچنین برای تثبیت برج‌های آسیب‌دیده از سازه‌های فلزی استفاده شده است.
در این پروژه، اصول بین‌المللی حفاظت از میراث تاریخی رعایت می‌شود؛ به‌گونه‌ای که بخش‌های بازسازی‌شده از قسمت‌های اصلی بنا قابل تشخیص باشند و با ساختار تاریخی آن اشتباه گرفته نشوند.
هدف نهایی، تبدیل بالاحصار به یک پارک باستان‌شناسی عمومی با باغ‌های فضای سبز، موزه، رستوران و امکانات فرهنگی و گردشگری است.
اطلاعات بیشتر
پروژه حفاظت و کاوش بالاحصار علاوه بر شناسایی آثار تاریخی، فرصتی برای آموزش و مشارکت باستان‌شناسان جوان افغان فراهم کرده است. با توجه به گستردگی محوطه و وجود لایه‌های متعدد تاریخی، ادامه کاوش‌ها می‌تواند در سال‌های آینده اطلاعات تازه‌ای درباره تاریخ کابل و ارتباط آن با تمدن‌های بودایی، اسلامی و آسیای مرکزی آشکار کند.
.webp)
