
خلاصه خبر
پژوهشگران دانشگاه استنفورد شاخصی به نام ARC طراحی کردهاند که با بررسی هماهنگی فعالیت بخشهای مختلف مغز، میتواند الگوهای مرتبط با آسیبپذیری در برابر آلزایمر را شناسایی کند.
در افراد دارای الگوی مغزی مشابه بیماران آلزایمری، ارتباط میان بخشهایی از لوب گیجگاهی، قشر جزیرهای و نواحی پیشانی قویتر بود؛ در مقابل، سالمندان دارای حافظه استثنایی ارتباطات قویتری میان بخشهایی از نواحی پیشانی و آهیانهای داشتند.
بررسی یک هزار و ٣١٥ فرد ۵۵ تا ۷۰ ساله که در آغاز مطالعه اختلال شناختی نداشتند، نشان داد افراد دارای الگوی مغزی مشابه بیماران آلزایمری در سالهای بعد افت سریعتری در حافظه، توجه و تواناییهای اجرایی تجربه کردند.
طولانیترین دوره پیگیری شرکتکنندگان ۱۲ سال بود. در این گروه همچنین افزایش تجمع پروتئین آمیلوئید بتا و احتمال پیشرفت به اختلال شناختی خفیف یا آلزایمر بیشتر مشاهده شد.
ممکن است فردی در آزمونهای حافظه عملکرد طبیعی داشته باشد، اما الگوی فعالیت مغزش به افرادی شباهت داشته باشد که بعدها دچار افت شناختی میشوند. پژوهش جدید دانشگاه استنفورد نشان میدهد بررسی این تفاوتها میتواند اطلاعاتی درباره وضعیت شناختی فرد در سالهای آینده ارائه کند.
پژوهشگران چه تفاوتی در مغز افراد پیدا کردند؟
پژوهشگران برای شناسایی تفاوتهای مغزی، فعالیت دو گروه از سالمندان بالای ۷۵ سال را مقایسه کردند:۱۸۰ نفر با حافظه استثنایی و ۱۱۰ بیمار مبتلا به آلزایمر.
برای این کار از تصویربرداری تشدید مغناطیسی عملکردی در حالت استراحت (fMRI) استفاده شد. در این روش، فرد بدون انجام فعالیت ذهنی خاصی در دستگاه تصویربرداری قرار میگیرد و تغییرات جریان خون در بخشهای مختلف مغز ثبت میشود. پژوهشگران با تحلیل این اطلاعات بررسی میکنند کدام نواحی مغز هماهنگ با یکدیگر فعالیت میکنند و ارتباط میان آنها چقدر قوی است.
نتایج نشان داد دو گروه الگوهای متفاوتی دارند:
در سالمندان دارای حافظه استثنایی: ارتباط عملکردی میان بخشهایی از قشر پیشانی فوقانی و شکنج زاویهای در ناحیه آهیانهای قویتر بود. این نواحی در فرایندهایی مانند توجه، پردازش اطلاعات و عملکردهای شناختی نقش دارند.
در افراد دارای الگوی مشابه آلزایمر: ارتباط میان نواحی دوطرفه قشر جزیرهای، قشر حدقهای پیشانی و لوب گیجگاهی قویتر بود.
این تفاوتها به معنای فعالتر یا سالمتر بودن مطلق یک بخش از مغز نیست، بلکه نشاندهنده تفاوت در نحوه ارتباط و هماهنگی شبکههای مغزی است.
پژوهشگران با استفاده از این الگوها شاخصی به نام ARC طراحی کردند که با ترکیب اطلاعات مربوط به ارتباطات مغزی، افراد را بر اساس شباهت الگوی فعالیت مغزشان به دو گروه مرجع دستهبندی میکند.
در مرحله طراحی، این شاخص توانست دو گروه را با سطح زیر منحنی تشخیصی (AUC) حدود ۰٫۸۵ از یکدیگر تفکیک کند. این مقدار در ارزیابی یک گروه مستقل به حدود ۰٫۷۲ رسید.
افراد بدون اختلال شناختی چه تفاوتی با یکدیگر داشتند؟
در مرحله بعد، پژوهشگران شاخص ARC را روی یک هزار و ٣١٥ فرد ۵۵ تا ۷۰ ساله که هنگام تصویربرداری اختلال شناختی نداشتند، آزمایش کردند.
این افراد در آغاز مطالعه از نظر عملکرد شناختی تفاوت مشخصی نداشتند؛ یعنی نتایج اولیه آزمونهای آنها نشان نمیداد که کدام گروه در معرض افت شناختی قرار دارد.
اما بررسی اطلاعات سالهای بعد تفاوتها را آشکار کرد.
افرادی که الگوی فعالیت مغزشان به گروه مبتلا به آلزایمر نزدیکتر بود، در آزمونهای استاندارد حافظه، توجه و عملکرد اجرایی افت سریعتری نشان دادند. عملکرد اجرایی به تواناییهایی مانند برنامهریزی، سازماندهی کارها و مدیریت فعالیتهای ذهنی مربوط میشود.
در مقابل، افرادی که الگوی مغزی آنها به سالمندان دارای حافظه استثنایی شباهت بیشتری داشت، در طول زمان تواناییهای شناختی خود را بهتر حفظ کردند.
پژوهشگران همچنین دریافتند گروه دارای الگوی مغزی مشابه آلزایمر، در سالهای بعد افزایش بیشتری در تجمع پروتئین آمیلوئید بتا داشتند. این پروتئین یکی از عوامل شناختهشده مرتبط با تشکیل پلاکهای مغزی در بیماری آلزایمر است.
همچنین احتمال پیشرفت به اختلال شناختی خفیف یا آلزایمر در این گروه بیشتر بود.
آیا این روش میتواند آلزایمر را ۱۲ سال زودتر شناسایی کند؟
طولانیترین دوره پیگیری شرکتکنندگان در این پژوهش به ۱۲ سال رسید، اما بیشتر افراد حدود پنج تا شش سال تحت بررسی بودند.
بنابراین یافتهها نشان میدهند که الگوهای فعالیت مغز میتوانند اطلاعاتی درباره احتمال افت شناختی در سالهای آینده ارائه کنند؛ با این حال، نمیتوان نتیجه گرفت که این روش در همه افراد آلزایمر را دقیقاً ۱۲ سال پیش از بروز علائم شناسایی میکند.
پژوهشگران تأکید کردهاند شاخص ARC هنوز ابزار تشخیص پزشکی نیست و برای استفاده بالینی به بررسیها و اعتبارسنجیهای بیشتری نیاز دارد.
آنها همچنین امیدوارند در آینده بتوان با روشهایی مانند تمرینهای شناختی و تحریک مغناطیسی فراجمجمهای، الگوهای فعالیت مغز را به سمت الگوهای مرتبط با حفظ تواناییهای شناختی تغییر داد. با این حال، هنوز شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد تغییر این الگوها میتواند از ابتلا به آلزایمر جلوگیری کند یا روند آن را به تأخیر بیندازد.
اطلاعات بیشتر
سالمندان دارای حافظه استثنایی که در این پژوهش با عنوان «سوپر ایجرها» (SuperAgers) شناخته میشوند، افراد بالای ۷۵ سالی هستند که عملکرد حافظه آنها از سطح معمول افراد همسن خود بالاتر است و در برخی آزمونها با عملکرد افراد ۴۵ ساله قابل مقایسه است.
پژوهشگران با مقایسه این افراد و بیماران آلزایمری تلاش کردند دو الگوی متفاوت از پیری مغز را شناسایی کنند: الگویی که با حفظ تواناییهای شناختی همراه است و الگویی که با افت شناختی و پیشرفت آلزایمر ارتباط دارد.
نتایج این مطالعه با عنوان «یک کانکتوم عملکردی برای شناسایی آسیبپذیری در برابر افت شناختی و پیشرفت بیماری آلزایمر» در ۴ نوامبر ۲۰۲۶ در نشریه علمی Science Advances منتشر شده است.
لینکهای مرتبط
مطالعه مقدماتی سرنخی در زمینه کمک به تشخیص «سیتیئی» در افراد زنده پیدا کرد
کشف تازه دانشمندان درباره ارتباط سد خونی مغز و آلزایمر
داروی آزمایشی، آسیبهای مغزی مرتبط با آلزایمر را در موشها کاهش داد

