کەناڵ8- سلێمانی

بەشێکی بەرچاوی ئەو خانمانەی منداڵ لە سکیاندا دەمرێت، پێیان دەگوترێت کە هۆکارەکە دەردەپشیلە هۆکارەکەیە، بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم نەخۆشییە، هۆکارەکانی، چارەسەر و خۆپارێزییەکانی، ئەم دیمانەیەمان سازداوە لەگەڵ د.کاردۆست ڕەسووڵ، پزیشکی ڤێترنەری.

نەخۆشیی دەردەپشیلە (تۆکسۆپلاسمۆس) چییە؟

نەخۆشیی دەردەپشیلە نەخۆشییەکی مرۆژەڵییە، واتە لە ئاژەڵانەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە، بەهۆی جۆرێکی مشەخۆرەوە دەگوازرێتەوە بەناوی (تۆکسۆپلازما گۆندی)، یەکەمجار ئەم نەخۆشییە لە ساڵی 1908 لە باشوری ئەمریکا لە پشیلەدا دۆزراوەتەوە. لە نەخۆشیی دەردەپشیلەدا پشیلە ئاژەڵی گوێزەرەوەیە و زیاتر دەبێتەهۆی بڵاوبوونەوەی مشەخۆری تۆکسۆپلازما، واتە مشەخۆری تۆکسۆپلازما لەناو ڕیخۆڵەی پشیلەدا هێلکەکانی دادەنێت، مشەخۆری تۆکسۆپلازما لە ناو ناوکی خانەکانی ڕیخۆڵەی پشیلەکەدا پرۆسەی زۆربوون و دابەشبوون ئەنجام دەدات، نەخۆشیی دەردەپشیلە چەندین کاریگەریی نەرێنی لەسەر جەستەی ئاژەڵ یان مرۆڤی تووشبوو دروست دەکات.

لە دوای ئەوەی پشیلە گۆشتێکی تووشبوو بە مشەخۆری تۆکسۆپلازما دەخوات لە ماوەی یەک بۆ سێ هەفتەدا پشیلەکە تووشدەبێت و دواتر هێلکەکانی مشەخۆرەکە لەڕێگەی پاشەڕۆی پشیلەکەوە بەناو ژینگەدا بڵاودەبێتەوە.

نەخۆشیی دەردەپشیلە لە چ ڕێگەیەکەوە دەگوازرێتەوە؟

1.خواردنی گۆشتێکی تووشبوو یان نەکوڵاو بە مشەخۆری تۆکسۆپلازما، وەک گۆشتی مەڕ، بەرخ و بەراز

2.خواردنی هێلکەی مشەخۆری تۆکسۆپلازما لە ڕێگەی ئاوی پیس و سەوزەی خاوێننەکراو

3.بەرکەوتن لەگەڵ پاشەڕۆی پشیلە

4.بەرکەوتن لەگەڵ خاکدا ئەگەر خاکەکە پیسبووبێت بە پاشەڕۆ پشیلەی تووشبوو

5.لە ڕێگەی وێڵاشی دایکەکەوە بۆ کۆرپەکەی 

6.لە ڕێگەی شیری مەڕ و بزن ئەگەر بەباشی نەکوڵێنرا بێت یان پشکنینی بۆ نەکرابێت 

تاوەکو چەند نەخۆشیی دەردەپشیلە مەترسیی بۆ سەر خانمی دووگیان و کۆرپەکەی دروست دەکات؟

مشەخۆری تۆکسۆپلازما لە ڕێگەی وێڵاشی دایکەکەوە بۆ کۆرپەکەی دەگوازرێتەوە و دەبێتەهۆی گیانلەدەستدانی کۆرپە لە بەشێک لە خانمانی دووگیاندا، بەڵام مەرج نییە لە هەموو دایکێکی تووشبوودا ببێتەهۆی گیانلەدەستدانی کۆرپەکە، ئەگەر دایکەکە لە قۆناغەکانی سەرەتای دووگیانیدا بێت ئەگەر هەیە دایکەکە و منداڵەکە هەردووکیان بە سەلامەتی ڕزگاریان بێت لە مەترسییەکانی نەخۆشیی دەردەپشیلە.

ئەگەر دایکەکە لە قۆناغەکانی ناوەڕاست و کۆتایی دووگیانیدا بێت مەترسیی بۆسەر منداڵەکە دروست دەکات و ئەگەر لە داهاتوودا منداڵەکە چارەسەر وەرنەگرێت، دەکرێت نەخۆشیی دەردەپشیلە ببێتەهۆی کەڕبوون، کوێربوونی منداڵەکە یان دروستبوونی کێشەی تێگەیشتن، فێربوون و کەم ئەقڵی.

کاریگەرییە نەرێنییەکانی نەخۆشیی دەردەپشیلە لەسەر ئەو کەسانە چین کە سیستمی بەرگرییان لاوازە؟

ئەو کەسانەی بەرگرییان لاوازە یان کێشەیەکیان هەیە لە سیستمی بەرگریاندا بەهەر هۆکارێک بێت،  وەک ڤایرۆسی جگەر، نەخۆشیی ئایدز، لەوانەیە نیشانەکان بگۆڕێن و ببێتەهۆی دروستبوونی کاریگەریی نەرێنیی مەترسیدارتر، وەک هەوکردنی مێشک، کۆبوونەوەی ئاو لە بەشی پشتەوەی مێشک، سڕبوونی دەست و قاچ، سەرئێشەی تووند، بێ ئاگابوون و لە هۆشخۆچوونی لەناکاو، لەهەندێک کەسدا ئەگەر نەخۆشیی دەردەپشیلە چارەسەر نەکرێت دەبێتەهۆی دروستبوونی مەترسیی گەورە بۆسەر ژیانی چارەخوازەکە و لەوانەیە ببێتەهۆی گیانلەدەستدان ئەگەر حاڵەتەکە زۆر پێشکەووتوو بێت.

نەخۆشیی دەردەپشیلە چۆن دەستنیشاندەکرێت؟

گونجاوترین و سەرەکیترین ڕێگا بۆ دەستنیشانکردنی نەخۆشیی دەردەپشیلە ئەنجامدانی پشکنینی پی سی ئاڕ-ە.

• پشکنینی دژەتەنی ئای جی جی و ئای جی ئێم
• پشکنینی سیتی سکان و ئێم ئاڕ ئای بۆ پشکنینی تووشبوونی مێشک بە نەخۆشیی دەردەپشیلە، لە هەندێک چارەخوازدا بوونی پەڵەکانی کالیسیۆم بەدی کراوە لەناو مێشکدا.

دیارترین ڕێگا خۆپارێزییەکان بۆ ڕێگریکردن لە بڵابوونەوەی نەخۆشیی     دەردەپشیلە چین؟

1. کوڵاندنی گۆشت بەپێی پێویست، ئەو گۆشتانەی کە گومانی تووشبوونی بە مشەخۆری تۆکسۆپلازمایان لێدەکرێن پەسەند ناکرێن بۆ خواردن، بەڵام ئەگەر بە هەر هۆکارێک گۆشتەکە بە پشکنینی کوشتارگەدا تێپەڕنەبووبێت پێویستە زۆر بەجوانی ئەو جۆرە گۆشتانە بکوڵێنرێن، بێگومان ئەگەر کیس هەبێت لەسەر گۆشتەکە دەبێت بەهیچ شێوازێک نەخورێن.
2. شۆردنەوەی سەوزە و میوەکان بەشێوازێکی دروست بۆ ئەوەی ئەگەر هێلکەی مشەخۆری تۆکسۆپلازمای لەسەر بوو هێلکەکان لابچن
3. خاوێنکردنەوەی دەست بە ماددە پاککەرەوەکان لەکاتی بەرکەوتن لەگەڵ خۆڵی شوێنی مانەوەی  پشیلە یان ئەو شوێنەی کە دەکرێت پشیلەکە پاشەڕۆی لێبکات
4. بەکارهێنانی دەستکێش لە کاتی پاککردنەوەی شوێنی مانەوەی پشیلە

لێکەوتەکانی نەخۆشیی دەردەپشیلە دوای لەدایکبوون لەسەر کۆرپە چین؟

هەر منداڵێک کە تووشبووبێت بە مشەخۆری تۆکسۆپلازما دەکرێت هەر یەکێک لەم نیشانانەی خوارەوەی هەبێت:

1. کۆبوونەوەی ئاوی مێشک
2. هەوکردنی چاو، لەدەستدانی بینایی و لێڵبینین
3. دواکەوتنی گەشی منداڵەکە و گەورەنەبوونی ماسولکەکانی منداڵەکە، درێژ نەبوونی ئێسکەکانی
4. دروستبوونی پەڵەی کالیسیۆم لە مێشکی منداڵەکە
5. کێشەکانی فێربوون، تێگەیشتن و کەم ئەقڵی

چارەسەرەکانی نەخۆشیی دەردەپشیلە چین؟

1. دەبێت ڕێگریی بکرێت لە تێپەڕبوونی مشەخۆری تۆکسۆپلازما لە وێڵاشی دایکەکەوە بۆ کۆرپەکەی لە ڕێگەی پێدانی دژە بەکتریای (سپایرا مایسین)، بەڵام ئەگەر تێپەڕبوونەکە ڕوویدابوو و منداڵەکە گیانیلەدەستنەدابوو چونکە لە هەندێک کەیسدا ڕوویداوە کە مشەخۆرەکە تێپەڕیوە بە وێڵاشی دایکەکە لە ناوەڕاست و کۆتاییەکانی ماوەی دووگیانییەکەدا گیانلەدەستداوە، ئەگەر منداڵەکە گیانلەدەستنەدات و بمێنێت دوای لە دایکبوون، پێویستە لە ژێر چاودێریی پزیشکی پسپۆڕدا بۆ ماوەی 12 مانگ (سولفادایەزین sulfadiazine ) ، (فۆلینیک ئەسید folinic acid  )  و  (پایریمیسامین  pyremithamine) وەربگرێت.