عێراق و هەرێمی کوردستان خۆیان بۆ هەڵبژاردنێکی گرنگی پەرلەمانی لە تشرینی دووەمی 2025 ئامادە دەکەن، کە تێیدا 31 هاوپەیمانی و 38 حزب کێبڕکێ دەکەن و زیاتر لە 21 ملیۆن کەس مافی دەنگدانیان هەیە. سەرەڕای جۆش و خرۆشی کەمی بانگەشەکان و نائومێدیی گشتی لە پرۆسەی سیاسی، شرۆڤەکاران پێیانوایە ئەم هەڵبژاردنە زیاتر هەوڵێکە بۆ ڕێکخستنەوەی دەسەڵات لەنێو نوخبەی ئێستادا، نەک گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی. سیستەمی دابەشکردنی دەسەڵات ناسراو بە "محاصصە" کە لە دوای 2003وە دامەزراوە، هێشتا بە پتەوی ماوەتەوە و پێشبینی دەکرێت هاوپەیمانیی لایەنە سەرەکییە شیعەکان (چوارچێوەی هەماهەنگی) دەسەڵاتی سەرەکی لە حکومەتی داهاتوودا لەدەستدا بمێنێتەوە.

هاوسەنگیی هێزە ناوخۆییەکان

دوای دوو دەیە، هێشتا پێکهاتەی دەسەڵات لە عێراقدا لەسەر بنەمای تائیفی و نەتەوەیی دابەش بووە: سەرۆک وەزیران شیعە، سەرۆک کۆمار کورد و سەرۆکی پەرلەمان سوننە. ئەمەش وایکردووە دەنگدەران بە گشتی دەنگ بە پارتەکانی پێکهاتەی خۆیان بدەن.

بەرەی شیعە: چوارچێوەی هەماهەنگی، سەرەڕای ئەوەی بە لیستی جیاواز (وەک هاوپەیمانییەکەی سودانی، دەوڵەتی یاسای مالیکی، سادیقونی خەزعەلی، بەدری عامری، و هێزەکانی حەکیم) بەشداری دەکەن، چاوەڕوان دەکرێت دوای هەڵبژاردن بۆ پێکهێنانی حکومەت یەکبگرنەوە. لەناوخۆشیاندا دوو بەرەی سەرەکی هەن: باڵی پشتیوانی حکومەتی ئێستا (سودانی، حەکیم، عامری) و باڵی ڕەخنەگر (مالیکی و خەزعەلی). لەم نێوەندەدا، موقتەدا سەدر بایکۆتی هەڵبژاردنی کردووە، بەڵام پێدەچێت لایەنگرانی دەنگ بە کوتلەکانی دیکە بدەن.

بەرەی سوننە: هاوپەیمانییە گەورەکانی پێشوو هەڵوەشاونەتەوە و کوتلەی نوێ وەک "تەقەدوم"ی حەلبوسی، "ئیتیحاد"ی خەنجەر و "عەزم"ی سامەڕایی هاتوونەتە کایەوە. بەڵام پەرشوبڵاوییان وایکردووە ڕۆڵیان سنووردار بێت.

بەرەی کورد: یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان هێشتا دەسەڵاتی سەرەکیی خۆجێییان پاراستووە و هێزی سەرەکیی گۆڕەپانی سیاسیی کوردستان پێکدەهێنن.

میلیشیاکان و سوپا؛ کێشەی شەرعییەت و دەسەڵات

یەکێک لە پرسە هەرە چارەنووسسازەکانی ئەم هەڵبژاردنە، داهاتووی هێزەکانی حەشدی شەعبییە. ئەم هێزانە بوونەتە پایەیەکی گرنگی دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری لە عێراقدا. پڕۆژەیاسایەک بۆ خستنە ژێر چەتری فەرمیی حکومەتەوە پێشنیار کرا، بەڵام تا پێش هەڵبژاردنەکان سڕ کرا، چونکە ڕەخنەگران پێیانوایە ئەمە شەرعییەت دەدات بە گروپە چەکدارەکانی ژێر هەژموونی دەرەکی. سەرەڕای ئەوەی سەرۆک وەزیران فەرماندەی گشتیی هێزەکانە، بەڵام زۆرێک لە فەرماندەکان بە سەربەخۆیی کار دەکەن. حکومەتی سودانی هەوڵیداوە دەسەڵاتی خۆی بسەپێنێت، وەک دوورخستنەوەی هەندێک فەرماندەی کەتائیبی حیزبوڵڵا.

لە ڕووی ئابوورییەوە، حەشدی شەعبی دەسەڵاتێکی گەورەی هەیە؛ بودجەی فەرمییان لە ساڵی 2024 نزیکەی 3.4 ملیار دۆلار بووە و کۆنترۆڵی دەروازە سنوورییەکانی وەک مەندەلی و شەلەمچەیان کردووە، کە سەرچاوەی داهاتی گەورەن. هەڵبژاردنی 2025 یەکلاکەرەوە دەبێت بۆ ئەوەی ئایا حەشد تێکەڵ بە پێکهاتەی فەرمی دەکرێت، یان وەک هێزێکی نافەرمی بەهێز دەمێنێتەوە.

عێراق لە گۆڕەپانی سیاسەتی دەرەوەدا

ئەنجامی هەڵبژاردنەکان کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر سیاسەتی دەرەوەی عێراق دەبێت. عێراق لە هاوسەنگییەکی ناسکی نێوان ئەمریکا و ئێراندا دەژی. واشنتۆن بەدوای سەقامگیری و عێراقێکی بەهێزدا دەگەڕێت، لە کاتێکدا تاران لە ڕێگەی "بەرەی موقاوەمە"وە هەژموونێکی بەرچاوی هەیە.

یاریزانە هەرێمییەکانی دیکەش چالاکن:

سعودیە و ئیمارات: وەبەرهێنانیان لە کەرتی وزە و کارەبادا زیاد کردووە بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستنی عێراق بە ئێران.

تورکیا: لە ڕێگەی پڕۆژەی گەورەی وەک "ڕێگای گەشەپێدان" و هاوکاریی ئەمنی لەگەڵ بەغداد و هەولێر، هەوڵی زیادکردنی کاریگەریی خۆی دەدات.

پێکهاتەی حکومەتی داهاتوو دیاری دەکات کە عێراق کام ئاراستە دەگرێتەبەر؛ ئایا پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئێراندا دەپارێزێت، یان زیاتر بەرەو هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئەمریکا و وڵاتانی عەرەبی هەنگاو دەنێت.

کێبڕکێ لەسەر سەرچاوە ئابوورییەکان

ئابووریی پشت بەستوو بە نەوت و قەیرانی ئاو، دوو کێشەی سەرەکیی عێراقن. ڕێککەوتنی ناردنی نەوتی هەرێمی کوردستان (مانگانە نزیکەی 230 هەزار بەرمیل بۆ سۆمۆ) یەکێکە لەو پرسانەی کە بە هەڵواسراوی ماوەتەوە. هاوکات، قەیرانی ئاو بەهۆی گۆڕانی کەشوهەوا و بەنداوەکانی وڵاتانی دراوسێ، مەترسیی جددی لەسەر کەرتی کشتوکاڵ و ئاسایشی خۆراک دروست کردووە. چارەسەری ئەم کێشانە و شێوازی بەڕێوەبردنی سنوورەکان و داهاتەکان، بەندە بە پێکهاتەی حکومەتی داهاتووەوە.

دۆخی هەرێمی کوردستان و کێبڕکێی حیزبی

لە هەرێمی کوردستان، دۆخەکە جیاوازە. دوای هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە تشرینی یەکەمی 2024، کە تێیدا پارتی دیموکراتی کوردستان 39 کورسی و یەکێتی نیشتمانی کوردستان 23 کورسییان بەدەستهێنا، تا ئێستا بەهۆی ناکۆکییەکانی نێوانیانەوە حکومەتی نوێ پێک نەهێنراوە. ئەم چەقبەستووییە سیاسییە ناوخۆییە کاریگەریی لەسەر پێگەی کورد و توانای دانوستانی لەگەڵ بەغداد دەبێت، بە تایبەت دوای هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی عێراق.